Najnowszy numer e-biuletynu

 pw4fin

 

Artykuły

Społeczno-gospodarcza aktywizacja kobiet na obszarach wiejskich.

Jak zniwelować dysproporcje między miastem a wsią, którą cechuje różnica między poziomem życia oraz dostępem do usług infrastrukturalnych? To na podstawie tego pytania i szukania na nie odpowiedzi zrodziła się między innymi potrzeba badania wpływu inwestycji infrastrukturalnych na poziom życia mieszkańców.

 

Obecnie rozwój obszarów wiejskich jest bardziej niż kiedykolwiek wcześniej związany z przedsiębiorczością i podejmowaniem własnych inicjatyw przez lokalnych liderów, ma to na celu zachęcić lokalną społeczność do działań dla dobra ogółu. Instytucje i osoby wspierające rozwój przedsiębiorczości wiejskiej postrzegane są jako strategiczny partner interwencji rozwojowych, który mógłby przyspieszyć proces przemian obejmujących swoim zasięgiem obszary wiejskie. Urzędy samorządowe również dostrzegają pilną potrzebę wspierania przedsiębiorstw wiejskich. Jednym z narzędzi, jakie mają do dyspozycji, jest Program Rozwoju Obszarów Wiejskich, który posiada ogromny potencjał do stworzenia bodźców koniecznych przy rozpoczynaniu nowych działalności. Rolnicy postrzegają go jako instrument poprawy dywersyfikacji zarobków w gospodarstwie, kobiety natomiast, jako możliwość tworzenia miejsc zatrudnienia w pobliżu domów. Dla wszystkich tych grup przedsiębiorczość jawi się jako droga do poprawy jakości życia rodzin i lokalnej społeczności, oraz do utrzymania zdrowej gospodarki i środowiska. Myśl przedsiębiorcza ukierunkowana na rozwój obszarów wiejskich, określa ją jako centralną siłę wzrostu i rozwoju gospodarczego, bez niego inne czynniki rozwoju zostaną zmarnowane lub roztrwonione. Jednakże przyjęcie przedsiębiorczości jako wiodącej siły rozwoju, samo w sobie nie doprowadzi do rozwoju obszarów wiejskich i rozwoju przedsiębiorstw wiejskich. Co jest potrzebne do prawidłowego działania strategii rozwoju przedsiębiorczości? Na pewno środowisko umożliwiają- ce działania pro przedsiębiorcze na wsi. Istnienie takiego środowiska w dużym stopniu zależy od polityki promowania przedsiębiorczości wiejskiej. Skuteczność takiej polityki
z kolei zależy od ram koncepcyjnych, w których konieczne jest uwzględnienie wszystkich grup społecznych z naciskiem na te najbardziej narażone na bezrobocie. Przedsiębiorczość wiejska związana jest także bezpośrednio z niską siłą nabywczą ludności, która w dużym stopniu utrzymuje się ze źródeł o niskich dochodach. Obszary wiejskie w latach 2004–2011 wypracowały około 28 proc. PKB Polski. PKB na osobę na tych obszarach w 2011 roku stanowił 49 proc. tego wskaźnika dla obszarów miejskich. Wartość dodana brutto na pracującego na wsi stanowiła 65 proc. wartości w miastach. W latach 2006–2012 średni miesięczny dochód rozporządzalny na 1 osobę w gospodarstwach domowych na wsi, z niewielkimi zmianami, kształtował się na poziomie 71 proc. dochodów uzyskiwanych w miastach. Na obszarach wiejskich, przedsiębiorczość kobiet może przyczynić się do dywersyfikacji ekonomicznej gospodarstw domowych, a także zachowania ich struktury społecznej. Należy podkreślić, że przedsiębiorczość kobiet występuje na przecięciu dwóch celów: promowania równości płci
i zwalczania bezrobocia wśród kobiet. W ciągu ostatnich dwóch dekad nastąpiło szczególne międzynarodowe zainteresowanie, zarówno w badaniach jak i w polityce społecznej do uzyskania rzetelnej wiedzy na ten temat
i wdrożenia właściwych strategii. Na obszarach wiejskich, zainteresowanie przedsiębiorczością kobiet zostało wzmocnione przez nacisk na wielosektorowy oraz endogeniczny (wewnętrzny, oddolny) charakter rozwoju. Wielofunkcyjność zaczęła być uważana za kamień węgielny modelu rolnictwa w Unii Europejskiej od początku lat 90. W kontekście rozwoju obszarów wiejskich, tworzenia możliwości zatrudnienia w nowopowstających inicjatywach biznesowych, pojawiały się w zakresie możliwości kobiet obszary działalności nierolniczej lub okołorolniczej, do zagospodarowania których zaczęły one wykorzystywać zasoby gospodarstwa, lokalnej społeczności i swoje indywidualne doświadczenie w tworzeniu lokalnych produktów i usług regionalnych. Różnorodność małych firm może przyczynić się do stabilności i odporności na czynniki zewnętrzne gospodarek lokalnych, oraz podkreślić tożsamość kobiet, które w ten sposób stają się twórcami w procesie rozwoju obszarów wiejskich. Należy także pamiętać, że kobiety od zawsze były filarem podtrzymującym społeczeństwo, pełniąc wiele zróżnicowanych ról, zwłaszcza na terenach wiejskich. W Polsce przedsiębiorczość kobiet dodatkowo zyskała zainteresowanie z kilku powodów. Masowe zwolnienia w byłych PGR na początku lat 90. doprowadziły do tego, że duży odsetek ludności zatrudnionej w rolnictwie pozostał bez pracy. Osoby te w większości posiadające wykształcenie podstawowe lub zawodowe, miały niewielką szansę na znalezienie pracy. Wspomnieć przy tym należy, że na obszarach wiejskich bezrobotnych kobiet jest więcej niż mężczyzn. To właśnie na terenach wiejskich przyczyny niższej aktywności zawodowej kobiet mają uwarunkowania natury kulturowej. To na paniach, spoczywa obowiązek łączenia życia zawodowego z rodzinnym.
Współczynnik aktywności zawodowej to procentowy udział aktywnych zawodowo (czyli osób pracujących lub niepracujących a zainteresowanych podjęciem pracy - bezrobotnych) w ogólnej liczbie ludności danej kategorii. Na powyższym wykresie zauważyć można utrzymującą się od kilku lat różnicę około 20% pomiędzy aktywnością kobiet i mężczyzn. Z badań przeprowadzonych przez GUS wynika, że główną przyczyną bierności zawodowej wśród kobiet są obowiązki rodzinne na jakie się decydują (opieka nad dziećmi, utrzymanie domu). Sprawą oczywistą jest fakt, iż to właśnie osoby bierne zawodowo, znajdują się w trudnej sytuacji materialnej i mają duże trudności z osiągnięciem samodzielności finansowej. Jednym z najczęstszych problemów wśród osób biernych zawodowo, jest brak ubezpieczenia zdrowotnego, a także brak możliwości korzystania ze świadczeń rentowych bądź emerytalnych. Kolejnym powodem zainteresowania rozwojem aktywności kobiet był kryzys finansowy w 2008 roku i gwałtowny wzrost bezrobocia, szczególnie wśród kobiet i ludzi młodych. Generalnie, w krajach Unii Europejskiej aktywność zawodowa kobiet jest wyższa na obszarach zurbanizowanych niż na obszarach wiejskich. Największa różnica pomiędzy aktywnością kobiet z miasta i ze wsi występują w Bułgarii, Słowacji i na Litwie. Najwyższy wskaźnik aktywności kobiet z obszarów wiejskich występuje w Szwecji (68,7%), zaś najniższy charakteryzuje Włochy (45,4%). Polska pod tym względem, ze wskaźnikiem 51,5%, zajmuje 12. miejsce – za Bułgarią i przed Słowacją. Warto dodać, że Polska charakteryzuje się stosunkowo wysokim wskaźnikiem samozatrudnienia kobiet. Pod tym względem, Polki zajmują piąte miejsce w Europie po Greczynkach, Włoszkach, Chorwatkach i Portugalkach. Kobiety odgrywają także kluczową rolę w strategii Europa 2020 na rzecz inteligentnego, zrównoważonego i sprzyjającego włączeniu społecznemu wzrostowi, przyczyniając się do osiągnięcia bezpieczeństwa żywnościowego i wyżywienia, generowania dochodów i poprawy wiejskich warunków życia. Zainteresowanie kobietami wiejskimi jest związane z nową koncepcją rozwoju obszarów niezurbanizowanych przyjętą w Unii Europejskiej, a określoną jako zrównoważony i wielofunkcyjny model rozwoju wsi. Według tej koncepcji, wieś – obok tradycyjnej funkcji rolniczej – ma pełnić inne ważne funkcje: ekologiczną, rezydencjalną, rekreacyjną i społeczno-kulturową. Oznacza to potrzebę rozwoju sektora usług i konieczność społeczno-zawodowej aktywizacji wiejskich kobiet, których kapitał intelektualny i niewykorzystane dotąd w pełni zasoby nabierają nowej wartości.
Należy podkreślić, że kobiety wiejskie mogą napotkać wiele ograniczeń, gdy próbują brać udział w procesie zmian. Obszary wiejskie są bardziej tradycyjne w odniesieniu do kwestii płci. Bariery prowadzenia działalności gospodarczej można zdefiniować jako takie uwarunkowania wewnętrzne i zewnętrzne środowiska biznesu, które osłabiają dynamikę powstawania nowych przedsiębiorstw, zmniejszają możliwości rozwoju firm istniejących lub przyspieszają upadanie drobnej przedsiębiorczości. Na obszarach wiejskich, kwestia płci jest zwykle znacznie silniejszym czynnikiem utrudniającym działalność potencjalnych kobiet-przedsiębiorców niż w mieście, ich poczucie własnej wartości i umiejętności menedżerskich jest niższe w porównaniu do kobiet pochodzą- cych z dużych miast. Dostęp do zewnętrznych środków finansowych jest znacznie trudniejszy niż na obszarach miejskich. Dlatego też specjalne programy pomocy (techniczne i finansowe), pomagają przezwyciężyć te ograniczenia. Należy zwrócić uwagę by były one opracowane i zaprojektowane tak, aby sprostać potrzebom kobiet wiejskich, aby mogły brać czynny udział w zmianach zachodzących w strefie przedsiębiorczości, aby mogły na własną rękę tworzyć własne inicjatywy, lub mogły rozwijać już istniejącą działalność, ponieważ ich liczba jest dziś wciąż poniżej potencjału jaki wykazują. Niestety, rozwój organizacji w wielu przypadkach jest niemożliwy, głównie
ze względu na ograniczone wsparcie finansowe lub brak wiedzy, gdzie takie wsparcie otrzymać i jakie są aktualne wymogi. Kolejną barierą jest brak pomysłów, inspiracji oraz innowacyjnych sposobów realizacji celów.
Z drugiej strony na obszarach wiejskich funkcjonują prężnie działające organizacje kobiece, które wykorzystują zasoby kultury materialnej i niematerialnej wsi do realizacji celów statutowych i z sukcesem pozyskują środki zewnętrzne (w tym środki z PROW). Mają również wypracowane metody współpracy z doradcami lub innymi animatorami. Pakiet działań ukierunkowany na potrzeby kobiet, mający umożliwić pełniejsze wykorzystanie ich potencjału w rozwoju obszarów wiejskich powinien zawierać następujące elementy:
działania nakierowane na budowę poczucia własnej wartości kobiet z obszarów wiejskich;
szkolenia podnoszące kwalifikacje zawodowe
i umożliwiające przekwalifikowanie;
szkolenie nakierowane na kształcenie liderów lokalnych i animatorów społecznych oraz animatorów przedsiębiorczości;
doradztwo i pomoc techniczna dla kobiet, które chcą założyć swoją własną działalność gospodarczą;
programy pomagające godzić rolę matki
z funkcją pracownika.
Często uważa się, że każdy problem związany z podniesieniem jakości i konkurencyjności można rozwiązać za pomocą szkoleń. Może to prowadzić do mnożenia się ofert szkoleniowych, bez uwzględnienia ich jakości i celowości, a często nie są one adekwatne ani do konkretnych potrzeb gospodarki i zainteresowanych podmiotów społecznych, ani do strategii rozwoju zrównoważonego opartego na uczestnictwie. Rozwój działalności rolnej na obszarach wiejskich wymaga dobrze przygotowanych pracownic i przedsiębiorczyń, lecz samo szkolenie nie prowadzi do natychmiastowej zmiany pracy, działalności i życia, jeżeli brakuje struktur i usług i nie tworzy się wysokiej jakości trwałych miejsc pracy. Podstawą wszelkich szkoleń, świadczenia usług i racjonalizacji powinna być analiza konkretnych warunków i możliwości kobiet mieszkających
i pracujących na obszarach rolniczych i wiejskich. Wymaga to wnikliwego przeanalizowania obszaru lokalnego, a także potencjału i oczekiwań poszczególnych osób, w czym muszą czynnie uczestniczyć zainteresowane kobiety. Uczestnictwo to proces, za który biorą odpowiedzialność władze krajowe, regionalne i lokalne, a także organizacje społeczno-zawodowe. Całkowity potencjał danego obszaru może wzrosnąć, jeżeli wykorzystane zostaną możliwości zamieszkujących go kobiet. Ukierunkowane i skuteczne programy w zakresie rozwoju innowacji, przedsiębiorczości
i pracy kobiet to czynniki pomagające w tworzeniu miejsc pracy (zwłaszcza dla ludzi młodych), powstrzymujące, a czasami również odwracające tendencję obszarów wiejskich do wyludniania się.

 

 

Michał Wnęk
CDR O/Kraków

   http://produktyregionalne.edu.pl