Najnowszy numer e-biuletynu

 pw4fin

 

Artykuły

Techniki kreatywnego myślenia

the-idea-of-1972924 1280Kreatywność możemy rozwijać. Pomocne w tym mogą być techniki kreatywnego myślenia opracowane przez naukowców. Pobudzają one zdolność kreatywnego podejścia do problemu oraz wyzwalają talenty, których istnienia u siebie nawet nie podejrzewaliśmy.

 

Istnieje szereg technik kreatywnego myślenia które w zdecydowanym stopniu ułatwiają wy­najdywanie nowatorskich rozwiązań proble­mów. Ich efektywne wykorzystanie możliwe jest dzięki stosowaniu się do szeregu ogólnych zasad heurystycznych. Poniżej zostanie przed­stawione kilka z nich.
Po pierwsze, warto tworzyć jak najwięcej różnorodnych pomysłów. Im więcej pomysłów tym lepiej, bowiem
w wielu przypadkach jest bardzo wiele poprawnych odpowiedzi. Identyfikacja całej gamy takich rozwiązań ułatwia dokonanie wyboru tego najlepszego.
W momencie wymyślania rozwiązań trzeba powstrzymać się od oceniania ich jakości. Na początku wszystkie rozwiązania powinny być przez nas traktowane jako równowartościowe.
Istotnym katalizatorem produktywnego myślenia jest zabawa i dobry humor. Poczucie humoru zawdzięczamy funkcji mózgu nazywanej asymetrią. Humor skłania do myślenia odbiegającego od nawyków i tradycyjnych schematów myślenia, może prowadzić do nowatorskich pomysłów. Pozytywny nastrój ułatwia człowiekowi dostęp do zasobów pamięci. Aby uruchomić własne zasoby kreatywności należy przestać przestrzegać utartych zasad, przełamywać nawyki. Nawyk stanowi bowiem największą barierę ograniczającą kreatywne myślenie i działanie. Należy być otwartym na nowe informacje, nawet wówczas, gdy nie są zgodne z naszym dotychczasowym doświad­czeniem i wiedzą. Musimy zaakceptować to, że nasze działania nie zawsze będą prowadzić do pożądanych rezultatów. Niepowodzenia są wpisane w nasze życie. Ważne, żeby twórczo je analizować i wyciągać
z nich wnioski. Warto spojrzeć na problem z punktu widzenia innej osoby. Takie spojrzenie umożliwia uzyskanie dystansu do zadania. Spojrzenie na problem z per­spektywy czasu ułatwia oszacowanie jego prawdziwej wagi. Jeśli sądzimy, że problem za parę dni przestanie być dla nas istotny, to czy warto sobie nim zaprzątać głowę?
Wizualizowanie rozwiązania problemu jest
w kreatywnym myśleniu niezwykle pomocne. Warto sobie wyobrazić, jak znajdujemy najlepsze rozwiązania, jak wpadamy na genialne pomysły. Trzeba sobie bardzo szczegółowo wyobrażać moment, w którym rozwiązujemy nasz problem. Należy wyprzedzać w wy­obrażeniach przyszłe zdarzenia oraz zbudować je według najlepszego dla nas scenariusza. Po­mocne może być wyobrażenie sobie, jak ktoś inny rozwiązałby to zadanie.
Przede wszystkim trzeba zaś dbać o odpoczynek i sen. Osoby wypoczęte i wyspane mają zdecydowanie większy potencjał twórczy. Dla właściwej pracy, mózg potrzebuje regularnych przerw. Pozwala to na utrzymanie koncentracji na wysokim poziomie. Koniec końców trzeba wreszcie wierzyć w to, że jest się kreatywnym.
Strategia zarodka
Kiedy brakuje nam pomysłów warto wykorzystać tzw. strategię zarodka. Umożliwia ona wyzwolenie się z zafiksowania na różnych tematach i obiektach. Dzięki niej możemy zwrócić uwagę na zupełnie nowe obszary poszukiwań rozwiązania. Owym „zarodkiem" może być dowolny rzeczownik, czasownik, lub dowolne wyrażenie. Przykładowo, po sformułowaniu problemu, otwieramy słownik w dowolnie wybranym miejscu i nie patrząc palcem wskazujemy wyraz na dowolnej stronie. Na­stępnie wypisujemy wszystkie skojarzenia, jakie przychodzą nam do głowy w związku
z tym słowem. Swoją uwagę koncentrujemy wyłącznie na tym wyrazie, bez myślenia o problemie. Następnie powinniśmy przejrzeć i przeanalizować powstałą w ten sposób listę w nawiązaniu do zagadnienia, którym się zajmujemy.
W wypisanych cechach szukamy pomysłu, „zarodka" rozwiązania. Warto tu wykorzystać skojarzenia, metafory. Zarodek nie musi być oryginalny, ani szczególnie wartościowy. W założeniach tej strategii każdy pomysł może otworzyć nowe możliwości rozwiązań
Pytania pobudzają naszą naturalną ciekawość. Jednocześnie są siłą popychającą nasz umysł do szukania odpowiedzi. W myśleniu kreatyw­nym nie ma głupich pytań. Pytania proste, na­iwne, nie poddające się logice i sprawdzalności empirycznej są najbardziej twórcze, wzbudzają naturalną ciekawość i, co istotne, umykają spe­cjalistom. Einstein mówił, że wiele jego idei, składających się na teorię względności, było wynikiem zadawania sobie pozbawionych założeń pytań, tak jakby były to pytania wymyślone przez dziecko. Warto stawiać sobie pytania niewygodne, dziwne, takie których nigdy wcześniej nie formułowaliśmy.
Strumień świadomości
Strumień świadomości to narzędzie angażujące podświadomość i uak­tywniające wyobraźnie w procesie szukania rozwiązania problemu. Mechanizm ten sprawia, że otwieramy się na własną podświadomość, co pozwa­la nam na pogłębienie zrozumienia istoty problemu. Wyjście poza procesy świadomej analizy sprawia, że omijamy ukształtowane w nas schematy myślenia czy mechanizmy nawykowe.
Najpierw musimy sformułować pro­blem, nad rozwiązaniem którego aktualnie pracuje nasz umysł. Należy zrobić to w formie pytania. Zapisujemy je na czystej kartce papieru. Następnie, przez trzy minuty zapisujemy wszystkie skojarzenia
i myśli jakie przychodzą nam do głowy (zdania, wyrazy, zwroty, wyrażenia). Nie zastanawiamy się nad pojawiającymi się skojarzeniami ani ich nie cenzurujemy. Notujemy każdą myśl, która się pojawi, bez odrywania długopisu od kartki. Jeśli wydaje nam się, że nie myślimy o niczym, to zapisujemy: „O niczym nie myślę". Nie poprawiamy w ża­den sposób błędów ani nie korygujemy odpo­wiedzi. Po zakończeniu ćwiczenia robimy przerwę. Następnie czytamy na głos to co za­notowaliśmy. Podkreślamy słowa, wyrażenia, zwroty i zdania, które najbardziej do nas prze­mawiają, które pojawiają się częściej niż inne. Koncentrujemy uwagę na nich: szukamy no­wych tematów i pytań, jakie podsuwa nam umysł. Ćwiczenie powtarzamy po pewnym czasie. Chodzi o to, aby na poziomie nieświa­domym procesy myślowe związane z poszuki­waniem rozwiązań przyjęły inną perspektywę czasową.
Kreatywne bazgroły
Należy przygotować zestaw utworów muzycz­nych zróżnicowanych gatunkowo. Zastanawia­my się nad problemem zajmującym nasz umysł. Należy go sformułować i uświadomić sobie wszystkie informacje, które posiadamy na jego temat. Siadamy
z notatnikiem i ołówkiem w ręku. Włączamy przygotowaną muzykę (nie za głośno,) zamykamy oczy i zaczynamy rysować. Nie próbujemy kierować ruchem ołówka, pozwalamy mu swobodnie przesuwać się po kartce i kreślić różne kształty. W momencie, w którym uznamy to za stosowne, przerywamy malowanie i patrzymy na stworzony przez nas rysunek. Zastanawiamy się, co przypominają nam te kształty,
z czym się kojarzą, które cechy rysunku podsuwają nam rozwiązanie problemu. Warto
w tej analizie puścić wodzę fantazji, pozwolić wyobraźni na wskazanie, co przedstawia rysunek.
Mapy myśli
Mapy myśli to szczególny rodzaj notowania, który ma na celu zwiększenie efektywności notatek. Są narzędziem wykorzystującym my­ślenie wielokierunkowe oraz synergię pracy lewej i prawej półkuli mózgu, dzięki temu sta­nowią niezwykle skuteczny instrument w po­budzaniu kreatywnego myślenia i w twórczym rozwiązywaniu problemów – indywidualnie, jak i w grupie. Ciekawostką jest, że w podobny sposób swoje notatki tworzył Leonardo da Vinci. W jaki sposób tworzymy mapy myśli?
Zasady sporządzania map myśli
Mapę myśli robimy na kartce formatu A4, naj­lepiej czystej, bez kratek i linii. Kartkę układa­my poziomo. Temat notatki piszemy na środku kartki. Posuwamy się od środka, na środku kartki umieszczane są rzeczy najważniejsze. Używamy słów-kluczy - stosujemy pojedyncze wyrazy, a nie całe zdania. Pojedyncze słowa dają większą swobodę myślenia i budowania skojarzeń Nasze notatki piszemy wyraźnie drukowanymi literami – dzięki temu łatwiej będzie je czytać
i zapamiętać. Najpierw piszemy, potem podkreślamy to, co napisaliśmy. Używamy kolorów, rysunków i symboli. Każdą grupę zagadnień warto rysować innym kolorem. Wskazane jest stosowanie własnych akcentów i oznaczeń w postaci np. rysunków, symboli, kształtów. Kolory, podobnie jak kształty przestrzenne pobudzają pamięć i uruchamiają procesy kojarzeniowe. W sytuacji, gdy pojawia się konieczność uporządkowania informacji w kolejności warto ponumerować główne linie.
Dajmy naszym myślom płynąć swobodnie. Pomocna jest w tym cisza, która umożliwia lepszą koncentrację. Rozwiązując problemy, szukając koniecznych rozwiązań warto zosta­wić puste, niezapisane linie. Umysł i tak pod­świadomie będzie działał na rzecz wypełnienia tych przestrzeni.

Diagram ryby
Diagram ryby to również skuteczna metoda rozwiązywania problemów. Wykorzystywana jest ona do analizy związków przyczynowo – skutkowych w obszarze rozwiązywanego pro­blemu i jego uwarunkowań, prowadząc w ten sposób do określania celów i działań strate­gicznych rozwiązujących zadanie. Tutaj znane są nam więc skutki, szukamy natomiast przyczyn. Skąd nazwa „diagram ryby"? Wynika to ze sposobu graficznej prezentacji badanego zagadnienia w przypadku zastosowania tej me­tody. Po określeniu problemu rysujemy sche­mat szkieletu ryby. Problem wpisujemy w miejscu głowy,
a na głównych „ościach", odchodzących bezpośrednio od kręgosłupa, wypisujemy odnalezione powody zaistniałego problemu. Następnie dokonujemy oceny,
w ramach której dokonujemy wyboru kilku najważniejszych przyczyn. W dalszej kolejno­ści poszukujemy przyczyn najważniejszych przyczyn. Te notujemy na mniejszych „ościach" diagramu. Dzięki temu nie ograni­czamy naszych poszukiwań rozwiązania pro­blemu jedynie do przyczyn powierzchownych.
Burza mózgów
Burza mózgów jest dzisiaj już klasyczną tech­niką rozwiązywania problemów. Metoda ta najczęściej wykorzystywana jest do grupowej analizy danego zadania, jakkolwiek można ją stosować również indywidualnie. Zasadniczą rolę odgrywa przestrzeganie zasad kierujących przebiegiem sposobu tworzenia nowych pomy­słów
Przy grupowym rozwiązywaniu problemów obowiązują trzy podstawowe zasady:
ilość pomysłów wpływa na jakość finalnego rozwiązania. Im więcej pomysłów, tym lepiej;
zasada odroczonej oceny. Nie wolno oceniać powstających pomysłów w trakcie ich generowania;
trzeba współpracować. Nie ma podziału na nasze i cudze pomysły Wszystkie są wspólne i dowolny pomysł może być rozwijany przez każdego innego uczestnika.
Najefektywniejsza praca jest w zespole 5-8 osobowym. Optymalny czas to 45-50 minut. Prowadzący określa problem i zapisuje go na tablicy. Wówczas rozpoczyna się, trwająca 20-30 minut, „faza światła zielonego". Uczestnicy zgłaszają wszystkie pomysły, jakie tylko przychodzą im do głowy, spontanicznie, bez jakichkolwiek ograniczeń. Prowadzący zapisuje wspomniane pomysły w sposób widoczny dla wszystkich uczestników sesji Pomysły zapisane i będące w zasięgu wzroku wszystkich osób, pobudzają i motywują zebranych do dalszej aktywności oraz uzupełniania idei zgłoszonych już przez kogoś innego. Trwa to do wyczerpania listy pomysłów, uwzględniając czas przeznaczony na ten etap. Kolejna część polega na porządkowaniu, ocenianiu
i rozwijaniu pomysłów, które się pojawiły.
W procesie porządkowania warto wykorzystać mapę myśli. Dzięki temu mamy możliwość skategoryzowania poszczególnych pomysłów, co prowadzi do wzmacniania kreatywnych procesów myślowych, identyfikacji oryginalnych nowych połączeń i zależności. Oceny pomysłów dokonujemy uwzględniając ich oryginalność i przydatność.
Metoda kapeluszy de Bono
Metoda kapeluszy dra de Bono pozwala poko­nać nam nasze nawykowe myślenie. Przyjęcie jednej, słusznej perspektywy myślenia nie tyl­ko ogranicza naszą kreatywność na poziomie jednostki, lecz może także utrudniać, czy wręcz uniemożliwiać prace zespołową nad szukaniem rozwiązania. Metoda ta polega na trenowaniu rożnych stylów myślenia. W trakcie „treningu" uczestnicy na zmianę nakładają różne kapelusze, wczuwając się w różne sposoby oceniania i interpretowania informacji, przez co łamią nawyk wykorzystywania wyłącznie własnych argumentów i rozwiązań. Każdy kapelusz wymusza u jego nosiciela inny sposób myślenia.
Kapelusz biały - symbolizuje obiektywizm, koncentracje wyłącznie faktach. Nie ma emocji, żadnych uczuć, a wy­łącznie logika, potwierdzona sprawdzonymi empirycznie faktami. Są konkretne wyliczenia i dane. Tak więc komentarz osoby zakładającej biały kapelusz musi być ograniczony wyłącznie do konkretnych danych i posiadanych informacji.
Kapelusz czerwony - symbolizuje „ogień we­wnętrzny", emocjonalny. Działa jako włącznik myślenia i działania opartego na uczuciach (pozytywnych i negatywnych) Wyrażając oce­ny i podejmując decyzje kierujemy się prze­czuciami, intuicją, wrażeniami. Koncentruje­my się więc wyłącznie na naszych subiektyw­nych odczuciach, ignorując fakty i racjonalne myślenie.
Kapelusz czarny symbolizuje myślenie kry­tyczne. Komentarz osoby zakładającej czarny kapelusz dotyczy wyłączne wskazywania wad, słabości i błędów proponowanych rozwiązań. Pokazuje niedociągnięcia i mogące wynikać
z tego zagrożenia. Zwraca uwagę na ponoszo­ne koszy, straty czasu, powody, dla których dane rozwiązanie nie będzie mogło zostać zre­alizowane.
Kapelusz żółty - charakteryzuje myślenie op­tymistyczne, wzmaga koncentracje na po­szukiwaniu dobrych stron propozycji
i rozwiązań. Myślenie pod jego wpływem cechuje wiara w sukces, ciekawość, przyjemność, szukanie korzyści
Kapelusz zielony - symbolizuje myślenie produktywne. Takie myślenie winno podążać śladem nowych dróg, nowych możliwości, rozwiązań, bez zajmowania się ich jakością czy przydatnością. Nie uwzględnia ani obiekty­wizmu, ani krytyki.
Kolor niebieski – charakteryzuje myślenie kontrolujące. Ten styl myślenia reprezentuje chłodna obserwacja, odpowiedzialność za kontrolę przebiegu myślenia, planowanie i strategię. Osoba reprezentująca niebieski kapelusz dba o to, aby nikt nie wychodził poza ustalone ramy i nie łamał zasad, komentuje i wyciąga wnioski.
Metoda kapeluszy de Bono pozwala przezna­czyć czas na świadomy wysiłek twórczy. Umożliwia wykorzystanie, zgodnie z zasada­mi, na równych prawach, zróżnicowanych sty­lów myślenia, a także subiektywnych odczuć. Zapewnia ład i porządek. Pozwala na bezpo­średnie przechodzenie od jednego rodzaju my­ślenia do innego. Poprzez ułatwienie stronom konstruktywnej współpracy podnosi skutecz­ność i wydajność pracy zespołowej.
Mateusz Grojec
CDR o/Kraków

   http://produktyregionalne.edu.pl