Najnowszy numer e-biuletynu

 pw4fin

 

Artykuły

Społeczeństwo informacyjne na obszarach wiejskich

Żyjemy w czasach gwałtownego rozwoju technicznego i technologicznego. Modele komputerów, telefonów, telewizorów, które nie tak dawno były nowatorskimi rozwiązaniami, dziś przez wielu są traktowane jak zabytek, bo na rynku pojawiło się kilka nowych generacji danego produktu. Na naszych oczach kształtuje się „społeczeństwo informacyjne". Czy ludność wiejska również jest objęta tym procesem?

 

Pojęcie „społeczeństwa informacyjnego pełni obecnie podwójną rolę. Po pierwsze jest ono często punktem wyjścia do analizy stanu społeczeństwa. Po drugie, może ono pełnić także rolę idei, która ma wyznaczać kierunek jego rozwoju. Na najogólniejszym poziomie społeczeństwo informacyjne opisuje typ społeczeństw kształtujący się w krajach postindustrialnych, w których rozwój technologii ma zasadnicze znaczenie dla gospodarki. Za podstawowe zasady organizacji takiego społeczeństwa przyjmuje się w szczególności powszechny dostęp do podstawowego zakresu techniki komunikacyjnej i informacyjnej, sieć opartą na zasadach wolnorynkowych, możliwość wzajemnego łączenia i przetwarzania danych oraz kompatybilność i zdolność do współpracy wszelkiej techniki umożliwiającej pełen kontakt bez względu na miejsce pobytu. Pozytywne założenie towarzyszące refleksji nad wymienionymi zasadami wskazuje, że ich spełnienie przyczyni się do rozwoju społeczeństwa, a precyzyjniej – że tak obrana droga rozwoju w największym stopniu przyczyni się do pozytywnych zmian, zarówno w strukturach gospodarczych, jak i społeczno – kulturowych kraju, na obszarze którego owe zmiany będą zachodziły. Pozostawiając rozważania na temat cech dystynktywnych społeczeństwa informacyjnego na wysokim poziomie ogólności chcielibyśmy przejść do zarysowania problematyki implementacji i rozwoju wspomnianych zasad na obszarach wiejskich.
Społeczeństwo informacyjne na obszarach wiejskich może dla wielu wydać się oksymoronem. Badania wskazują jednak, że poziom informatyzacji wsi znacząco wzrasta. Co więcej, obszary wiejskie mogą niejednokrotnie zachęcać do rozwoju nowych technologii w większym stopniu niż w miasta. Sprzyjają temu nie tylko programy unijne i rządowe, ale także najnowsze trendy społeczne.
Obecnie przyjmuje się, że mieszkańcy obszarów wiejskich w Polsce stanowią 38,2 % całego społeczeństwa. Jest to wypadkową kilku procesów społecznych. W okresie od 2002 do 2011 saldo migracji między terenami miejskimi i wiejskimi było – pierwszy raz od ponad pięćdziesięciu lat – dodatnie. Wskazuje to, że w Polsce przybywa ludności zamieszkującej obszary wiejskie, co niewątpliwie ma wpływ na wygląd i szanse rozwoju polskiej wsi. Taki stan definiuje się poprzez poziom ruraryzacji, czyli migracji mieszkańców miast na obszary wiejskie. Na wzrost ludności obszarów wiejskich niewątpliwie wpływ ma również – obok migracji – tempo przyrostu ludności wiejskiej, które w okresie pomiędzy 2002 a 2011 rokiem wyniosło 3,3%, natomiast w miastach w tym samym czasie, stopa ubytku kształtowała się na poziomie minus 0,9%. Wobec wzrostu znaczenia obszarów wiejskich w strukturze społecznej całego kraju należy uważnie i precyzyjnie definiować aktorów uczestniczących w realizacji wizji społeczeństwa informacyjnego i w ten sam sposób formułować wnioski i rekomendacje. Analiza dostępnych danych nie pozwala jednak na tak szczegółowe omówienie potencjału i ewentualnych zmian na obszarach wiejskich w kontekście społeczeństwa informacyjnego.
Ważnymi zmiennymi, na podstawie których można ocenić rozwój społeczeństwa informacyjnego są dostępność do komputera (w pracy i w domu), motywacje do korzystania z nowych mediów oraz analogiczne wskaźniki w odniesieniu do Internetu, gdyż to właśnie sieć, a nie sam komputer jest tym elementem, który umożliwia szybkie komunikowanie i wszystkie te procesy, które dziś opisuje się przez dodanie do „tradycyjnych" pojęć przedrostka
„e-" (np. e-handel, e-medycyna, e-sport, e-urząd, e-bank itp.). W świetle badań, dostępność do komputerów i Internetu wzrasta z każdym rokiem. Między 2007 a 2011 procent osób posiadających komputer wzrósł na wsi o 14,7%. W porównaniu z największymi miastami, gdzie wzrost w tej samej kategorii wyniósł 9,7% jest to zadowalający wynik. Pomimo to należy mieć na uwadze, że wieś nadal nie osiągnęła pod tym względem wskaźnika komputeryzacji, który odnotowano w największych miastach w 2007. Oznacza to, że pomimo znacznego wzrostu komputeryzacji gospodarstw domowych na wsi, obszary wiejskie nada są zagrożone wykluczeniem cyfrowym. Druga ważna zmienna – podłączenie do Internetu potwierdza ten stan rzeczy. Między 2007 a 2011 rokiem dostępność do Internetu w polskich gospodarstwach domowych wzrosła
z 22,4% do 51,7% (wzrost o 23,9%), natomiast w największych miastach wzrosła z 57,6% do 73,3% (wzrost o 15,7%). Przy takim tempie wzrostu potrzeba jeszcze wielu lat, aby odpowiednie wskaźniki dla obszarów wiejskich i największych miastach zrównały się. Stanowi to duże zagrożenie dla mieszkańców polskiej wsi.
Analiza dokumentów rządowych dotyczących strategii rozwoju kraju a także obserwacja polityki Unii Europejskiej wskazuje, że kierunkiem rozwoju całej Europy ma być właśnie tworzenie warunków do rozwoju społeczeństwa informacyjnego. Pamiętając, że spośród 15 najuboższych regionów UE, aż trzy znajdują się w Polsce (podkarpackie, podlaskie, lubelskie) warto ze szczególną uwagą zadbać
o obszary, gdzie poziom urbanizacji jest niższy niż w innych częściach kraju. Dane pokazujące poziom korzystania z nowych technologii jest w tym aspekcie bardzo wymowny. Otóż jedynie 49,6% mieszkańców wsi korzysta z komputera, 48% z Internetu, natomiast z telefonu komórkowego 78,6%. Ze wszystkich tych mediów korzysta jedynie 43,2%. Wyniki dla miast powyżej 500 tys. mieszkańców pokazują skalę tak zwanego digital gap. W największych polskich miastach 77,2% ludzi korzysta z komputera, 76,7% z Internetu, a 93,6% z komórki. Ze wszystkich trzech mediów jednocześnie korzysta 73,2% mieszkańców miast. To pokazuje, że prawie 10% posiadających komputer osób mieszkających na wsi nie widzi potrzeby i nie korzysta z niego, natomiast dla Internetu ten wskaźnik wynosi nieco ponad 3%.
Już powyżej przedstawione dane pokazują, że społeczeństwo informacyjne na obszarach wiejskich wymaga szczególnego zaangażowania wielu partnerów: biznesu, NGO i samorządów. Działania powinny być nakierowane na rozwój nie tylko infrastruktury technicznej, ale powinny rozbudzać zainteresowanie i umożliwiać zapoznanie się i nowymi możliwościami jakie daje wykorzystanie komputerów, Internetu i telefonów komórkowych.
Niezwykle ważnym programem realizowanym w Polsce od 2004 (projekt testowy) jest e-Vita. Metoda e-Vita ma na celu zwiększenie wykorzystania technologii informacyjnych dla społecznego i ekonomicznego rozwoju wsi i małych miast, a jedną z jego podstawowych zasad implementacji jest partnerstwo, w którym to mieszkańcy mają znaczący udział w kształtowaniu celów, etapów i stopnia realizacji założonych planów. Pierwszym etapem wdrażania rozwiązań mających na celu zwiększenie informatyzacji na obszarach wiejskich metodą
e-Vita jest uzgodnienie strategii działania, która powinna obejmować zarówno cele krótko jak i długookresowe. Drugi etap realizacji zakłada stopniowe zwiększanie dostępności do Internetu, przy czym warto zaznaczyć, że dostępność nie dotyczy jedynie gospodarstw domowych, ale również urzędów, miejsc kultury oraz szkół i innych miejsc publicznych. Trzecim ważnym etapem jest edukacja użytkowników. Jak pokazały wcześniej przedstawione dane, sama rozbudowa infrastruktury i dostęp do niej nie są wystarczającymi warunkami zmiany społecznej. Należy dodatkowo kłaść nacisk na szkolenie i zachęcanie do kontaktu z nowymi mediami, a różnego rodzaju warsztaty i wykłady powinny być skierowane zarówno do dzieci i młodzieży jak i osób starszych. Nie ma granicy wiekowej użytkowania przestrzeni wirtualnej, a wiele analiz wskazuje, że korzystanie z Internetu może dodatnio wpływać na aktywność społeczną osób po 50 roku życia. Ostatnie etapy realizacji omawianej metody to realizacja projektu oraz jego udoskonalanie, które w kontekście analizy zastosowania nowych mediów wydaje się niezwykle istotne. Możliwości wykorzystania nowych mediów oraz stale pojawiające się kolejne elektroniczne urządzenia pokazują, że w rozwój społeczeństwa informacyjnego immanentnie wpisane jest ciągła zmiana zarówno technologiczna jak i społeczna.
Wizja lepszego jutra od zarania dziejów była motorem napędowym zmian. Dziś, kiedy dominująca idea społeczeństwa informacyjnego staje się coraz bardziej realna warto zwrócić uwagę na te obszary, które w euforii ciągłego postępu mogą zostać zapomniane. W przeciwnym wypadku owa wizja może być ciągle (tylko) „na wyciągnięcie ręki".

Adam Dąbrowski,
Instytut Socjologii
Uniwersytet Jagielloński

   http://produktyregionalne.edu.pl